Post w leczeniu chorób wewnętrznych

WSTĘP

Po raz pierwszy na Ukrainie zaproponowano oryginalną metodykę wykorzystania postu leczniczego w terapii chorób układu krążenia, oddechowego i pokarmowego. Metodyka zalecana jest dla lekarzy odnośnych specjalizacji oraz dla dietetyków.

Farmakoterapia współczesna nie jest (niestety) ukierunkowana na wykorzystanie znacznych możliwości rezerwowych organizmu, procesów autoregulacji i pobudzenie naturalnych reakcji samoleczenia organizmu. Na odwrót, wiele farmaceutyków przeznaczonych do zahamowania procesu patologicznego ujemnie wpływa na naturalną odporność organizmu i mechanizm zdrowienia. Różne objawy uboczne oraz powikłania alergiczne, jakie wynikają pod działaniem farmakoterapii, dyktują konieczność wprowadzenia niefarmakologicznych metod leczenia, w tym i postu, co do którego istnieje już wieloletnie doświadczenie stosowania – z pozytywnym wynikiem.

Post jest odmianą leczenia dietą, u podstaw której leży nieswoisty submaksymalny wpływ stresu, prowadzący do mobilizacji wewnętrznych naturalnych sił samoleczenia organizmu.

Doświadczenie światowe wykazuje, że realna droga walki z szeregiem „chorób cywilizacyjnych” polega nie tylko na farmakoterapii, lecz także na wprowadzeniu zdrowego stylu życia, którego częścią składową jest post.

I. Medyczno-biologiczne podstawy postu

Już od pierwszego dnia wstrzymania się od jedzenia zaczyna się przestawienie układu neuro-endokrynnego na obsługę procesów adaptacji organizmu. I tak w pierwszej dobie spostrzega się spadek poziomu glukozy i insuliny we krwi, jednocześnie wzrasta aktywność glukagonu, co umożliwia zużycie zapasów glikogenu. Od drugiej doby podwyższona aktywność glukagonu aktywuje hormonowrażliwą lipazę tkanki tłuszczowej, co wywołuje wzrost zawartości kwasów tłuszczowych we krwi i ich utlenianie w wątrobie.

Równocześnie włącza się mechanizm adaptacji stresowej. Wzrasta aktywność ACTH, co z kolei powoduje wzrost aktywności hormonów kory nadnerczy i katecholamin, które pozostają podwyższone do czasu przełomu kwasiczego, a potem powoli się obniżają. Mechanizmy te sprzyjają także aktywacji lipazy tkanki tłuszczowej i utrzymują ją stale na poziomie wystarczającym do zaspokojenia potrzeb energetycznych organizmu przez lipolizę. Procesowi temu towarzyszy hiperketonemia, co jest fizjologicznym mechanizmem adaptacji. Od tej pory podstawowe potrzeby energetyczne organizmu, przede wszystkim serca i mózgu, zaspokajane są drogą utylizacji ciał ketonowych. Czas trwania tego procesu kompensacji zależy od zapasów tkanki tłuszczowej. Istotę wskazanych wyżej zmian procesów metabolizmu można rozpatrywać jako uniwersalną reakcję adaptacji energetycznej.

W czasie głodówki/poszczenia prędkość syntezy białka zmniejsza się o 40-90%, ale szybko podwyższa się w okresie realimentacji (odbudowy diety). W ten sposób spadek masy ciała w przebiegu postu spowodowany jest zasadniczo utylizacją tłuszczów i niskozróżnicowanych, patologicznie zmienionych tkanek, a odnowa narządów i tkanek organizmu dokonuje się dzięki wzmożonej syntezie białek. Stwierdzono, że w głodówce zupełnej zdolność oszczędzania białek jest nasilona bardziej, niż w przewlekłym niedojadaniu. Wyjaśnia się to tym, że w warunkach niewielkiej, lecz niewystarczającej podaży produktów żywnościowych z zewnątrz (egzogennych) nie następuje pełne przestawienie na odżywianie wewnętrzne (endogenne) produktami lipolizy. [W takiej sytuacji organizm wytwarza brakującą w podaży glukozę, zużywając własne białka, co prowadzi do zaniku tkanki mięśniowej i wyniszczenia (kacheksji).] Prócz tego oszczędzająca białka rola tłuszczów związana jest z tym, iż są one substratem do syntezy pewnych aminokwasów. Nienasycone kwasy tłuszczowe, jakie powstają przy rozszczepieniu tłuszczów, są materiałem do syntezy szeregu witamin, hormonów i innych substancji biologicznie aktywnych. Produktem końcowym rozpadu tłuszczów są ciała ketonowe, które łącznie z kwasem węglowym, powstającym przy rozpadzie każdej tkanki, przesuwają równowagę kwasowo-zasadową w stronę kwasową. Kwasica w głodówce jest właśnie podobna do kwasicy oddechowej. Sprzyja ona procesowi wiązania dwutlenku węgla przez komórki i nasila efekt biosyntezy.

I. 1. Fazy leczenia postem

W przebiegu leczenia postem można wyróżnić 6 faz (3 w okresie poszczenia i 3 w okresie odbudowy).

W pierwszej fazie (pobudzenie pokarmowe) długości 2-3 dni u większości pacjentów nasila się poczucie głodu, natomiast pragnienie jest niewielkie. W fazie drugiej (narastania kwasicy) poczucie głodu zanika, pragnienie może się nasilić. Z rana pacjenci odczuwają słabość, czasem lekkie zamroczenie i nudności, na języku pojawia się biały nalot, z ust – nieprzyjemny zapach. Objawy te narastają do 5-7 dnia postu, a od 7-9 dnia dość szybko, niekiedy na sposób przełomu (3-12 godzin maksymalnego nasilenia objawów) następuje faza trzecia (kompensacji, czyli kwasicy wyrównanej), w czasie której u pacjentów zmniejsza się poczucie słabości, poprawia się nastrój i ogólne samopoczucie, zmniejszają się objawy kliniczne choroby podstawowej. Faza ta kończy się zazwyczaj po 30-40 dniach wstrzymania się od jedzenia, kiedy to ponownie zjawia się wyraźne poczucie głodu, język oczyszcza się z nalotu, zapach z ust znika.

Okres odbudowy diety składa się również z trzech faz. Pierwsza faza (asteniczna) trwa 3-5 dni. U pacjentów nasila się ogólne osłabienie, po spożyciu niewielkiej ilości soku owocowego pojawia się poczucie sytości, ale wkrótce ponownie wraca poczucie głodu. W fazie drugiej (intensywnej odbudowy), która następuje w 7-10 dniu okresu odbudowy i trwa 2-3 tygodnie, apetyt u pacjentów pozostaje podwyższony. W trzeciej fazie (normalizacji) apetyt staje się umiarkowany. Długość tej fazy – 15-25 dni.

Efektywność leczenia postem jest uzależniona od typu reaktywności psychosomatycznej. W I. typie (dobra reaktywność) fazy są wyraźne i występują bez opóźnienia. U takich chorych obserwuje się dobry efekt terapeutyczny. W II. typie (reaktywność zadowalająca) fazy są wyraźne, lecz występują z opóźnieniem lub nawet bez opóźnienia, lecz klinicznie przejawiają się słabo. U takich pacjentów efektywność terapii jest znacznie niższa. W III. typie (hiporeaktywny) fazy są niewyraźne i trudno je wyznaczyć. W takim typie reagowania efektywność leczenia jest nieznaczna.

II. Metodyka postu

Leczenie chorych postem obejmuje trzy okresy: przygotowawczy, poszczenia i odbudowy.

II. 1. Okres przygotowawczy

Okres ten zaczyna się jeszcze na etapie przedlekarskim i trwa w trakcie badań wstępnych w oddziale. Podstawowym zadaniem tego okresu jest sformowanie pozytywnego nastawienia do leczenia drogą prowadzenia rozmów. Pacjent, dobrze przygotowany pod względem psychologicznym, znacznie lepiej znosi okres postu i od tego w znacznej mierze zależy sukces leczenia. Pacjent powinien mieć jasne wyobrażenie istoty metody, wiarygodnego efektu, możliwych reakcji ubocznych i szczegółowej metodyki prowadzenia leczenia. Wcześniej należy podjąć decyzję co do długości okresu poszczenia. Upewnienie pacjenta odnośnie proponowanego leczenia – to gwarancja sukcesu.

Ważne znaczenie mają warunki, w jakich prowadzi się leczenie. Najlepiej prowadzić leczenie w oddziale chorób wewnętrznych, gdzie pacjenci mają osobne sale, odpowiednio przygotowany personel obsługi.

II. 2. Okres poszczenia

Długość okresu poszczenia ustala się indywidualnie, przeważnie w granicach dwóch-trzech tygodni. Zależy to od wieku, stanu odżywienia pacjenta, rozpoznania zasadniczego, charakteru chorób towarzyszących i innych przyczyn.

Na cały okres poszczenia odstawia się leki. W razie potrzeby niektóre z nich stosuje się, ale w ilości połowy dawki. Kategorycznie zabrania się picia napojów alkoholowych i palenia tytoniu.

W pierwszy dzień poszczenia w celu opróżnienia przewodu pokarmowego zaleca się osmotyczny środek przeczyszczający (siarczan magnezu 60-80 g). W następnych dniach – lewatywę oczyszczającą raz na dobę.

Raz dziennie pacjenci powinni wziąć prysznic, otrzymać ogólny masaż ciała i przejść kompleks ćwiczeń gimnastyczno-leczniczych, odpowiadających chorobie zasadniczej. W związku z tym, że u chorych stwierdza się na ogół suchość powłok skórnych, zaleca się używanie mydła dla dzieci. Szczególną uwagę należy zwrócić na stan zębów i śluzówki jamy ustnej. I tak na początku poszczenia pojawia się znaczny nalot na śluzówce języka, nieprzyjemny zapach z ust, wargi stają się suche. Dlatego proponuje się pacjentom rano i wieczorem czyścić zęby i płukać usta słabym roztworem nadmanganianu potasu, a nalot z języka zdejmować miękką szczoteczką do zębów, wargi smarować kremem lub pomadką higieniczną.

[Płukanie nosa i gardła hipertonicznym roztworem soli morskiej lub jodowanej 2-3 łyżki / litr wody przegotowanej. Wciągnąć do nosa, żeby wyleciało ustami.

W razie nieprzyjemnego zapachu z ust – płukać usta białym winem wytrawnym 9-13% (nie połykać). Zmienia mikroflorę jamy ustnej.

Samomasaż jamy brzusznej: wzdłuż przebiegu okrężnicy małymi okrężnymi ruchami zgodnie z ruchem wskazówek zegara, potem pośrodkowo od dołu do góry.]

Na czas poszczenia pacjentom zaleca się specjalny tryb życia – codzienne spacery na świeżym powietrzu nie mniej niż 6-7 godzin, z przerwami na odpoczynek. Uwzględniając pogodę, przy obniżeniu temperatury powietrza, zwłaszcza w zimie, zaleca się ubierać się cieplej, ponieważ w tym okresie pacjenci mają podwyższoną wrażliwość na zimno. Sale chorych trzeba często wietrzyć, a pacjentom dawać dodatkowe kołdry na noc.

W przebiegu całego okresu poszczenia pacjentom zaleca się picie wody w ilości nie mniej niż 1-1,5 litra na dobę [Niemcy zalecają 2-3 l]. Wodę zaleca się zwyczajną studzienną, źródlaną albo mineralną. Biorąc pod uwagę brak podaży witamin i mikroelementów z produktami żywnościowymi, można codziennie przyjmować preparaty wielowitaminowe w połączeniu z mikroelementami, a także dodatkowo wprowadzać sole potasu w celu profilaktyki hipokaliemii.

Pacjentom zaleca się prowadzenie dziennika samokontroli, w którym odnotowuje się samopoczucie, dynamikę masy ciała oraz ciśnienia tętniczego.

Większość chorych dobrze znosi okres poszczenia, szczególnie gdy byli dobrze psychologicznie przygotowani do kuracji.

Pierwsze dwa-trzy dni poszczenia są często najważniejsze. Można zaobserwować nudności, ból głowy, zamroczenie, nieprzyjemne odczucia w nadbrzuszu. Po 2-3 dniach stopniowo znika apetyt, występuje zanik perystaltyki. Psychoterapia ukierunkowana jest na to, by pacjent szybciej i lepiej adaptował się do warunków deprywacji pokarmowej. [Na temat postu pisali: Ioann Kronsztadski, Jan Chryzostom, Bazyli Wielki, Augustyn].

W okresie poszczenia chorzy niekiedy mogą odczuwać słabość w nogach, obniżenie nastroju, parestezje (przeczulicę) w różnych okolicach ciała. Powodem tego jest pojawienie się we krwi produktów niepełnej oksydacji produktów przemiany tłuszczowej, obniżenie poziomu glukozy i zasobu zasad krwi. Podczas przełomu kwasiczego w przeciągu kilku godzin następuje przestawienie organizmu na odżywianie endogenne, a objawy kwasicy ustają. Jeśli te zjawiska utrzymują się, to pacjentom można dać 40-60 ml 4% roztworu dwuwęglanu sodu, 7-8 kropli soku cytrynowego.

Stan chorych zaczyna się poprawiać od 3-4 dnia kuracji, a szczególnie po przełomie kwasiczym (5-9 dzień). W tym czasie normalizuje się ciśnienie tętnicze, zmniejsza się częstość napadów dusznicy bolesnej, na ogół odpada potrzeba stosowania leków.

II. 3. Okres odbudowy

Zasadniczy cel tego okresu – stopniowe przejście z odżywiania wewnętrznego na zewnętrzne. W tym czasie należy koniecznie trzymać się dwu ważnych zasad: 1. Nie jeść zbyt wiele; 2. Dobrze przeżuwać jedzenie. W tym okresie leczenia ważne jest powstrzymywać apetyt pacjentów.

W prowadzeniu okresu odbudowy celowo jest korzystać ze schematów, opracowanych przez J. S. Nikołajewa i A. N. Kokosowa.

Długością okres odbudowy dorównuje okresowi poszczenia, choć niekiedy może go przewyższać. Chory jeszcze przed rozpoczęciem leczenia powinien wiedzieć, że przy niedotrzymaniu diety okresu odbudowy mogą wyniknąć poważne powikłania

Przy przejściu na okres odbudowy odstawia się lewatywy oczyszczające, masaże i gimnastykę leczniczą [a także spacery. Poleżeć 2-3 dni. Pierwsze dni odbudowy są trudniejsze niż ostatnie dni postu].

Na początek okresu odbudowy zaleca się dietę na pół łyżkową.

[Wieczorem ostatniego dnia postu połknąć jak tabletki 2 pokrajane ząbki czosnku, popić. Rano następnego dnia tak samo, po 10 min. można pić soki].

W pierwszy dzień pacjentom zaleca się różne soki warzywne lub owocowe (marchwiowy, jabłkowy, pomidorowy, winogronowy, morelowy, śliwkowy i inne) na pół rozcieńczone wodą; łącznie 1 l rozcieńczonego soku lub wywaru z suszonych owoców bez cukru na dobę. Chorzy powinni zaczynać pić malutkimi porcjami, po 1-2 łyżeczki do herbaty co 10-15 min., rozmieszać ze śliną. Ilość soku na jeden posiłek i interwały między posiłkami stopniowo wzrastają.

[Soki zmieniać. Pić jak najdłużej].

Od drugiego dnia chorzy piją już nierozcieńczone soki w ilości 1-1,2 l dziennie. Soki spożywa się po 100-150 ml co dwie-trzy godziny. Część soków można zamienić wywarami z suchych owoców, ryżu, a także włączyć do diety zieloną herbatę. [Można jeść poziomki, truskawki].

Na trzeci dzień pacjenci przyjmują posiłki już 5 razy na dzień co 3 godziny. Do diety włącza się rzodkiew, ugotowaną na wodzie kaszę mannę lub kaszę owsianą, wywar z jarzyn (bez soli), kefir, oczyszczone jabłka. [Surówka z morskiej kapusty – działa na przewód pokarmowy jak szczotka, można dodać marchew, seler, czosnek, cebulę, wszystkie zielone – koperek, pietruszkę, przyprawy do surówek warzywnych bez soli]

Na czwarty dzień do wyżej podanej diety dodaje się surowe owoce, kisiel z jabłek, łyżeczkę do herbaty miodu i 20 g sucharów z bagietki pszenicznej.

Na piąty dzień dietę uzupełnia się przetartą zupą jarzynową z grzankami, przetartą kaszą gryczaną lub płatkami owsianymi, purée kartoflanym.

Od szóstego dnia chorych przestawia się na dietę z 4 posiłków. Nadal spożywają wszystkie wymienione produkty. Można zjeść 1-2 orzechy włoskie.

Od siódmego dnia do jadłospisu dodaje się kasze (gryczaną, owsianą), rozgotowaną dynię, ale już na mleku, na pół rzadką, bez soli, a także sałatkę jarzynową z olejem roślinnym.

Na ósmy-dziesiąty dzień – żywienie takie same, jak w poprzednich dniach (owoce, jarzyny, zupy, kasze).

[Zamiast cukru słodzić miodem – 1 łyżeczka dziennie].

Dla chorych, u których okres poszczenia nie przekracza 10-15 dni, odbudowę diety można zaczynać od nierozcieńczonych soków, a od drugiego dnia pacjenci mogą otrzymywać dietę czwartego dnia. Należy pamiętać, że ilość owoców i jarzyn w diecie okresu odbudowy powinna być maksymalna. W przebiegu całego okresu odbudowy diety nie należy spożywać mięsa ani soli [przez 2 tygodnie wróg nr 1].

Po wypisaniu z oddziału i zakończeniu odbudowy żywienia chorym zaleca się utrzymywanie takiej diety, jaka wskazana jest w jego chorobie, spożywanie więcej jarzyn i owoców, regularne przeprowadzanie krótkich kuracji głodówkowych (24-36 godzin na tydzień). Jeśli głodówkę prowadzi się w okresie zimowo-wiosennym, zaleca się pacjentom preparaty witaminowe.

Podejście do okresu odbudowy winno być ściśle indywidualne. Tutaj podano tylko przybliżony schemat odbudowy żywienia po głodówce. Zależy ono od wielu czynników: długości okresu poszczenia, istnienia chorób towarzyszących, przebiegu choroby podstawowej i indywidualnych cech pacjentów.

Inne odmiany dozowanej głodówki leczniczej to stosowany w Niemczech post Buchingera (na wywarach z jarzyn i sokach owocowych) ok. 210-260 kcal, zwany tak od nazwiska jego inicjatora dr. Otto Buchingera seniora, oraz opisywany w Biblii post Daniela (warzywny), wprowadzony do praktyki klinicznej przez dr Ewę Dąbrowską (Polska). Post Daniela, zawierający ok. 400-600 kcal, oparty jest na jarzynach niskokalorycznych (dopuszczalne wszystkie z wyjątkiem ziemniaków, roślin strączkowych, brukselki i brokułów) oraz niektórych tylko owocach (dopuszczalne jabłka, grejpfruty i cytryny).

Wykaz jarzyn i owoców dopuszczalnych w poście Daniela:

  • korzeniowe: marchew, seler (również naciowy), pietruszka, chrzan, burak, rzodkiew, rzepa, rzodkiewka;
  • liściaste: sałata, pietruszka zielona, kapusta, koper;
  • cebulowe: cebula, czosnek, por;
  • psiankowate: papryka, pomidory;
  • kapustne: kapusta biała, czerwona, pekińska, kalafior, kalarepa;
  • dyniowate: dynia, kabaczki, arbuzy, kwaszone ogórki;
  • owoce: jabłka, grejpfruty, cytryny.

Produktów z innych wysokokalorycznych grup w czasie postu Daniela spożywać nie wolno.

III. Podstawowe efekty fizjologiczne postu

  1. Działanie hemodynamiczne. Od pierwszych dni kuracji stwierdza się chudnięcie. Spadek masy ciała zachodzi głównie kosztem zapasów tłuszczu. Utrata masy w granicach 20-25% jest całkowicie dopuszczalna. Jednocześnie z obniżeniem masy ciała zmniejsza się opór naczyń obwodowych w wielkim obwodzie krążenia, co prowadzi do poprawy ukrwienia narządów i tkanek i obniżenia ciśnienia tętniczego.
  2. Działanie detoksykacyjne. Nagromadzenie toksycznych produktów metabolizmu w ciągu całego życia człowieka jest jedną z podstawowych przyczyn powstawania rozmaitych chorób i przedwczesnego starzenia. Ze wszystkich sposobów oczyszczania, jakie zna medycyna na dzień dzisiejszy, głodówka lecznicza ma najsilniejsze działanie detoksykacyjne. Oczyszczenie organizmu z toksyn i złogów odbywa się przez płuca, jelita, skórę i drogi moczowe. Rezygnacja z przyjmowania pokarmów uwalnia wielką ilość energii, która w całości idzie na oczyszczanie organizmu.
  3. Działanie autolityczne. Podczas głodówki leczniczej organizm przechodzi na odżywianie wewnętrzne. Z początku, gdy zapasy glikogenu nie zostały jeszcze wykorzystane, tłuszcze spalają się w ogniu węglowodanów w całości. Później organizm wytwarza niezbędną metabolicznie ilość glukozy z białek. Jednocześnie ze spalaniem tłuszczu zachodzi zatem zużycie białek rezerwowych, znajdujących się w tkankach narządów mniej ważnych dla organizmu. Przy wykorzystaniu rezerw białkowych w pierwszej kolejności rozkładane są tkanki zmienione chorobowo, zrosty, tłuszczaki, guzy itd. Odbywa się fantastyczny w zamyśle i bardzo istotny pod względem nasilenia proces samooczyszczenia i samoodnowy, to jest autoliza. Właśnie dlatego głodówkę leczniczą porównuje się niekiedy z operacją bez noża, operacją, w której natura operuje o wiele precyzyjniej, niż najlepszy chirurg. U podstaw działania autolitycznego leży funkcja układu odpornościowego, a zwłaszcza limfocytów B, które uwalniają się ze zbiorników limfatycznych całego przewodu pokarmowego.

Działanie autolityczne prawdopodobnie wywołane jest podwyższeniem ilości i aktywności czynnościowej limfocytów typu NK (Natural Killer), które niszczą tylko chore, a nie zdrowe komórki i tkanki oraz stymulują procesy naprawcze.

We wszystkich wymienionych rodzajach postu, przy jego dłuższym trwaniu, dochodzi do obniżenia swoistej odporności – zarówno na drodze komórkowej, jak i humoralnej (niekomórkowej – za pośrednictwem przeciwciał). Obniżenie to nie jest jednak fatalne dla organizmu, gdyż na jego tle wydatnie wzrasta odporność nieswoista. Przejawia się to podwyższeniem poziomu i aktywności fagocytów (neutrofilów i monocytów-makrofagów) oraz komórek NK – dużych limfocytów zawierających ziarnistości, oraz ich postaci tkankowych – komórek pit. Obniżenie odporności swoistej powoduje zahamowanie zapaleń alergicznych i stanów immunopatologicznych.

Leczniczy efekt głodu związany jest ze wzrostem zdolności adaptacyjnej organizmu. W tym właśnie przejawia się prawo ogólnobiologiczne: adaptacji do pewnych bodźców towarzyszy wzrost odporności organizmu nie tylko na czynnik działający w danym momencie, lecz i na wiele innych, to jest wzrasta nieswoista odporność organizmu.

Wiele schorzeń może łączyć podobny mechanizm etiopatogenetyczny, co pozwala na wykorzystanie takich samych sposobów leczenia w procesach patologicznych, różnych pod względem obrazu klinicznego.

Nieswoiste działanie i szerokość efektu terapeutycznego postu leczniczego można objaśnić nieswoiście immunostymulującym oddziaływaniem głodu.

Wiele chorób jest raczej rezultatem pomyłek w naszej reakcji adaptacyjnej do wpływów różnych czynników, aniżeli rezultatem bezpośredniej szkody, wywołanej przez te czynniki. Stąd wiele schorzeń jest «chorobami adaptacji», choć prawidłowiej byłoby nazywać je «chorobami braku adaptacji».

Jaki jest mechanizm immunostymulującego działania głodu?

Na dzień dzisiejszy istnieje wystarczająca ilość przekonujących faktów, dających podstawę do twierdzenia, iż ogólną reakcją organizmu przy adaptacji do większości, jak nie do wszystkich ekstremalnych oddziaływań, jest przestawienie metabolizmu energetycznego z typu węglowodanowego na tłuszczowy, a odżywianie wewnętrzne w głodówce jest właśnie tłuszczowym typem metabolizmu w jego czystej i pełnej postaci. Ewidentnie jest to jeden z podstawowych mechanizmów immunostymulującego działania postu.

W ten sposób u podstaw leczniczego efektu postu leży autoliza niezdolnych do życia struktur komórkowych, aktywne pozbywanie się końcowych produktów metabolizmu, endotoksyn, w tym metabolitów leków, obcych antygenów, odsłonięcie receptorów komórkowych, wzrost czynników odporności nieswoistej z jednoczesnym pobudzeniem procesów naprawczych. Post wywiera korygujący wpływ na zmienione wskaźniki homeostazy i służy jako modulator, usuwający strukturalną i czynnościową patologię tkanek i narządów drogą intensyfikacji metabolizmu w granicach normy fizjologicznej, ustalonej przez genotyp. Naukowo uzasadniona efektywność działania postu na żywy organizm daje możliwość wykorzystywania z powodzeniem tej metody w klinice chorób wewnętrznych.

Ważne jest pamiętać, iż post ma działanie ogólnouzdrawiające i dlatego poprawę stwierdza się nie tylko ze strony układu sercowo-naczyniowego, lecz i wszystkich innych narządów i układów organizmu. Szczególnie dobry efekt leczniczy dostrzega się w towarzyszącej patologii przewodu pokarmowego (przewlekłe zapalenia żołądka, jelit, trzustki, woreczka żółciowego, wątroby, choroba wrzodowa), schorzeniach układu oddechowego (przewlekłe zapalenie oskrzeli, dychawica oskrzelowa), a także w rozmaitych reakcjach alergicznych. W procesie leczenia zachodzi w jednakowej mierze poprawa zarówno choroby podstawowej, jak i chorób towarzyszących. Niekorzystnych działań ubocznych przy przeprowadzaniu postu, pod warunkiem ścisłego przestrzegania metodyki leczenia – nie stwierdza się.

Istotne jest zrozumienie odmienności postu od wymuszonego głodzenia, jakie może doprowadzić do fatalnych następstw. Wiadomo, że podczas wymuszonego głodzenia ludzie czy zwierzęta giną nie z głębokiego wyniszczenia, a z samozatrucia produktami rozpadu tkanek. Świadome i poprawne korzystanie z zabiegów oczyszczających (lewatywy, prysznic, masaż, ćwiczenia oddechowe, długotrwałe przebywanie na świeżym powietrzu i inne) zapewnia usuwanie toksyn z organizmu we właściwym czasie, w następstwie czego 20-30-dniowemu postowi nie towarzyszą objawy samozatrucia. Ważny tu jest także czynnik psychologicznego przygotowania do leczenia. Wiadomo skądinąd, że stan moralny człowieka często jest czynnikiem determinującym powodzenie jakiegokolwiek leczenia.

IV. Dobór chorych kardiologicznych do leczenia metodą postu

Choroba niedokrwienna serca. Przeprowadzenie postu zaleca się w stabilnej chorobie wieńcowej o nasileniu I-III stadium czynnościowego. Przewlekła niewydolność krążenia w stadium I, IIa (I-III stadium czynnościowe wg NYHA) dobrze poddaje się korekcji drogą postu leczniczego. W razie konieczności stosuje się leki w ilości połowy normalnej dawki. Przewlekła niewydolność krążenia w stadium IIb nie jest przeciwwskazaniem do leczenia postem, choć wymaga ścisłej kontroli lekarskiej i czasem skojarzenia z farmakoterapią. Należy podkreślić, że w następstwie leczenia postem istotnie zmniejsza się zapotrzebowanie na leki. I tak preparaty stosowane stale (leki wieńcowe, leki na nadciśnienie i inne) można przyjmować w obniżonych dawkach i osiągać ten sam, a nierzadko i lepszy efekt. Częstoskurcz zatokowy, pojedyncze skurcze ponadkomorowe i komorowe, a także utrwalone migotanie przedsionków nie jest przeciwwskazaniem do leczenia. W razie potrzeby można stosować leki antyarytmiczne czy glikozydy nasercowe. Po przełomie kwasiczym, gdy u chorych rozwija się wagotonia, zapotrzebowanie na leki odpada. Takim pacjentom celowo jest podczas całej kuracji zapisywać preparaty potasu.

Nie zaleca się przeprowadzania postu leczniczego w okresie 5-6 miesięcy po przebyciu ostrego zawału mięśnia sercowego. Po tym czasie można prowadzić post leczniczy. Przeciwwskazaniami są wszystkie przypadki, w których potrzebna jest pilna pomoc lekarska: ostry zawał serca, niestabilna choroba wieńcowa, zagrażające życiu zaburzenia rytmu i przewodzenia, ostra niewydolność krążenia itd. Po ustabilizowaniu stanu pacjenci mogą przeprowadzać powyższe leczenie. Przewlekła niewydolność krążenia III stopnia, której towarzyszą wyraźne zaburzenia metaboliczne, jest przeciwwskazaniem do postu.

Nadciśnienie tętnicze (NT). Leczenie postem zaleca się w NT w stadium I-II. Przeciwwskazeniem do leczenia tą metodą są ostre powikłania NT, w których niezbędna jest pilna pomoc lekarska: ostry zawał serca, ostre zaburzenia krążenia mózgowego, niemiarowości zagrażające życiu, ostra niewydolność krążenia. Nie warto brać na leczenie pacjenta w chwili rozwijania się przełomu nadciśnieniowego. Post celowo jest rozpoczynać po likwidacji objawów przełomu.

Także należy pamiętać o ogólnych przeciwwskazaniach do leczenia postem:

  1. Kacheksja, znaczne wyniszczenie organizmu.
  2. Przewlekła niewydolność nerek i wątroby.
  3. Ciąża i okres karmienia piersią.
  4. Ostre stany, w których niezbędna jest pilna pomoc lekarska.
  5. Cukrzyca insulinozależna [cukrzyca II typu nie jest przeciwwskazaniem]
  6. Brak zaufania pacjenta do proponowanej metody leczenia.
  7. Ostre choroby zakaźne.

Ważnym pozytywnym momentem proponowanej metody terapii jest to, że w przebiegu postu następuje kliniczna remisja chorób towarzyszących. W przypadku farmakoterapii to właśnie choroby towarzyszące w sposób istotny ograniczają stosowanie leków i sprzyjają rozwijaniu się ich skutków ubocznych.

V. 1. Efektywność leczenia postem w chorobie niedokrwiennej serca (ChNS)

Jednym z podstawowych wskaźników efektywności postu leczniczego w ChNS jest zmniejszenie liczby napadów dusznicy bolesnej i w następstwie mniejsze zapotrzebowanie na leki wieńcowe. Istotna poprawa kliniczna u chorych następuje po zakończeniu przełomu kwasiczego (7-9 dzień leczenia) i narasta do końca leczenia. Wiarygodnym wskaźnikiem skuteczności leczenia jest podwyższenie tolerancji wysiłków fizycznych.

Ważnym momentem przeprowadzonego leczenia jest jego wpływ na zaburzenia rytmu serca. I tak u chorych z częstoskurczem przedsionkowym częstość skurczów serca zmniejsza się od 7-8 dnia okresu poszczenia. W przypadku ekstrasystolii komorowej oraz niemiarowości pod postacią migotania przedsionków post kojarzy się z farmakoterapią w dawkach ustalanych indywidualnie,

W przebiegu postu istotnie zmniejsza się podwyższony przed leczeniem poziom cholesterolu całkowitego. Ma miejsce znaczne obniżenie beta-lipoproteidów. Poziom alfa-lipoproteidów pod koniec terapii wzrasta. Zmniejsza się stosunek cholesterol/trójglicerydy, a także współczynnik aterogenności, co świadczy o pozytywnym wpływie postu.

Istotnym momentem leczenia jest jego pozytywny wpływ na stan części współczulnej układu nerwowego autonomicznego. Hipersympatykotonia jest ważnym negatywnym efektem patogenetycznym u pacjentów z ChNS, co sprzyja podwyższeniu zużycia tlenu przez mięsień sercowy, rozwojowi skurczu naczyń wieńcowych, wzrostowi zagrożenia rozwoju zawału mięśnia sercowego i zagrażających życiu niemiarowości. W pierwsze dni postu, kiedy to ma miejsce rozwój podstawowych procesów adaptacji, stwierdza się aktywację części współczulnej autonomicznego układu nerwowego, po przejściu przełomu kwasiczego jej tonus się obniża, zwalnia się częstość skurczów serca, sympatykotonia zmienia się na wagotonię. Ten pozytywny efekt utrzymuje się do końca leczenia i przez pewien czas po jego zakończeniu.

Post pozytywnie wpływa na układ krzepnięcia i fibrynolizy krwi. Charakter zmian zależny jest od stanu wyjściowego tych układów. I tak przy normalnych wyjściowych wskaźnikach hemostazy w przebiegu leczenia nie występują istotne zmiany. Przy skłonności do nadkrzepliwości i obniżonej aktywności fibrynolitycznej krwi w przebiegu postu podwyższa się aktywność fibrynolizy, a obniża aktywność systemu krzepnięcia. W razie potrzeby u pacjentów z wysoką prokoagulacyjną aktywnością osocza krwi celowe jest kojarzenie postu z hirudoterapią (przystawianiem pijawek).

Ośrodkowa hemodynamika u chorych na ChNS w przebiegu postu doznaje szeregu pozytywnych zmian. W następstwie przeprowadzonego leczenia u pacjentów z objawami niewydolności krążenia stwierdza się zmniejszenie rozmiarów serca i podwyższenie frakcji wyrzutu lewej komory. Tak samo poprawia się struktura wypełnienia rozkurczowego lewej komory, co też sprzyja zmniejszeniu objawów niewydolności serca w tej grupie chorych.

V. 2. Efektywność leczenia postem w chorobie nadciśnieniowej (ChN)

W przebiegu leczenia stwierdza się zmniejszenie bólów głowy, zamroczenia, bólów w okolicy serca, jak również zmniejsza się duszność, pojawia się poczucie rześkości, wzrasta tonus życiowy, normalizuje się ciśnienie tętnicze (CT). Efekt leczenia zależy bezpośrednio od stadium i formy nadciśnienia, wieku chorych. CT szybko normalizuje się u osób z łagodną postacią nadciśnienia tętniczego, jak również w ChN II. stopnia skojarzonej z otyłością. U tych pacjentów w chwili zakończenia leczenia CT nie przekraczało górnej granicy normy. Gorzej poddaje się korekcji CT, gdy okres pobudzenia pokarmowego jest wydłużony, a przełom kwasiczy nie jest wyraźnie widoczny. U tych chorych, a także u chorych z bardzo wysokimi wartościami CT normalizacja następuje po dłuższej kuracji postem (15-20 dni okresu poszczenia). U pacjentów z nadciśnieniem objawowym (nerkowym) także stwierdza się pozytywny efekt leczenia, choć obniżenie CT następuje powoli.

Stabilność obniżenia CT zależy bezpośrednio od wartości wyjściowych CT, czasu trwania choroby i reaktywności psychosomatycznej pacjenta. W przypadku granicznego nadciśnienia tętniczego, a także u osób z ChN II stopnia, które chorowały do 5 lat, mają nadmierną masę ciała i po leczeniu postem nie przybierają na wadze, efekt postu jest stabilny,

Podstawowe zmiany hemodynamiczne w poście uwarunkowane są obniżeniem masy ciała i intensywności krążenia w narządach jamy brzusznej, co prowadzi do obniżenia oporu w kole wielkim krwiobiegu, poprawy przepływu krwi w innych narządach i tkankach, zmniejszenia oporu obwodowego naczyń. Ważne jest to, że poprawia się przepływ krwi w niedokrwionych narządach i tkankach, rozszerzają się naczynia obkurczone i rezerwowe. Ma miejsce obniżenie aktywności układu renina-angiotensyna-aldosteron i wydzielania katecholamin. W następstwie zmniejsza się CT i obciążenie serca.

Pozytywne zmiany, które mają miejsce w przebiegu postu, wyrażają się poprawą centralnej hemodynamiki. U pacjentów z objawami niewydolności krążenia, uwarunkowanej dysfunkcją skurczową lewej komory, ma miejsce zmniejszenie albo normalizacja wymiarów i podwyższenie frakcji wyrzutu lewej komory, Stwierdza się także poprawę wypełnienia rozkurczowego lewej komory przy jego dysfunkcji rozkurczowej. Trwała stabilizacja CT u chorych z przerostem mięśnia lewej komory prowadzi do cofania się tego przerostu, co świadczy o pozytywnym wpływie postu na podstawowe patogenetyczne momenty rozwoju ChN, a zwłaszcza tworzenie się nadciśnieniowego serca. Pozytywnie wpływa też post na układ krzepnięcia i fibrynolizy krwi. Tu stwierdza się trzy typy możliwych zmian. I tak u chorych z normalnymi wskaźnikami tych układów w przebiegu leczenia nie następują istotne zmiany. U pacjentów z nadkrzepliwością krwi i obniżeniem aktywności fibrynolizy ma miejsce tendencja do podwyższenia aktywności fibrynolitycznej krwi. W grupie chorych z hipokoagulacją i podwyższoną aktywnością układu fibrynolizy także stwierdza się tendencję do normalizacji tych wskaźników.

V. 3. Dobór chorych gastroenterologicznych do leczenia metodą postu

Znaczne zainteresowanie wzbudza możliwość zastosowania postu w leczeniu chorych z patologią przewodu pokarmowego.

Przeprowadzenie terapii postem zaleca się w przewlekłych zapaleniach żołądka, zapaleniach żołądka i dwunastnicy, zapaleniach wątroby, zapaleniach jelit, zapaleniach woreczka żółciowego, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Przewlekłe kamicze zapalenie pęcherzyka żółciowego nie jest przeciwwskazaniem do przeprowadzenia postu, jednakże wymaga ściślejszej kontroli lekarskiej i w razie potrzeby kojarzenia z farmakoterapią (spazmolityki, preparaty kwasu cheno- lub urodezoksycholowego). Leczeniu metodą postu podlegają pacjenci z drobnymi pojedynczymi konkrementami w pęcherzyku żółciowym z obowiązkowym przyjmowaniem żółciopędnych preparatów ziołowych w przeciągu okresu odbudowy. Przy stwierdzeniu w świetle pęcherzyka konkrementów o średnicy powyżej 1,5 cm leczenie prowadzi się pod warunkiem określenia gęstości ultradźwiękowej konkrementu w badaniu USG oraz uwzględnienia czasu trwania choroby. Wraz ze zwiększeniem „stażu” chorobowego gęstość konkrementów bowiem wzrasta, co zmniejsza możliwość ich fragmentacji i eliminacji z dróg żółciowych.

Post jako efektywna, atraumatyczna metoda z nieznaczną częstością powikłań stosuje się zarówno u chorych na przewlekłą kamicę woreczka żółciowego, jak i u osób ze skrytą postacią choroby, gdy konkrementy bywają ujawnione przypadkowo w badaniu kontrolnym USG. Post w bezobjawowej postaci przewlekłej kamicy żółciowej nosi charakter profilaktyczny, zapobiegając rozwojowi objawów klinicznych zapalenia pęcherzyka żółciowego w przebiegu kamicy oraz jego powikłaniom.

Przeciwwskazaniami do prowadzenia postu ze strony układu pokarmowego są: choroba wrzodowa, powikłana krwawieniami, penetracją albo przemianą złośliwą; marskość wątroby z nadciśnieniem wrotnym; żółtaczka mechaniczna; choroby nowotworowe.

Żywienie dietetyczne w okresie odbudowy u chorych z patologią przewodu pokarmowego ma również swoją specyfikę. W chorobach wątroby i dróg żółciowych wyklucza się z diety tłuszcze stałe (wieprzowy, barani), które sprzyjają infiltracji tłuszczowej i nasilają procesy powstawania kamieni w drogach żółciowych poprzez wysoką zawartość kwasów tłuszczowych i cholesterolu, a także produkty bogate w cholesterol – móżdżek, cynadry, wątrobę, ogranicza się także spożycie żółtka z jaj. Należy wzbogacić dietę o błonnik roślinny, który poprawia wydzielanie żółci, perystaltykę jelit, usuwa nadmiar cholesterolu z organizmu przez jelita (owoce, warzywa, zielenina, chleb z grubego przemiału).

V. 4. Dobór chorych pulmonologicznych do leczenia metodą postu

Zalecane są następujące kryteria doboru chorych ze schorzeniami płuc:

  1. lekki, średni i ciężki przebieg dychawicy oskrzelowej;
  2. postać atopowa dychawicy oskrzelowej;
  3. dychawica oskrzelowa skojarzona z alergią/nadwrażliwością pokarmową;
  4. hormonozależna dychawica oskrzelowa;
  5. dychawica oskrzelowa z istniejącymi chorobami towarzyszącymi, związanymi z zaburzeniami metabolizmu;
  6. przewlekłe zapalenie oskrzeli.

Przeciwwskazaniem do prowadzenia postu jest czynna gruźlica płuc, nowotwory złośliwe albo ich podejrzenie, wycieńczenie pacjenta.

Mechanizm działania postu u chorych ze schorzeniami płuc polega na wzroście odporności nieswoistej oraz swoistej odporności na infekcję bakteryjną, zahamowaniu zapalenia alergicznego oraz immunopatologicznej komponenty patogenetycznej, pobudzeniu i poprawie czynności nadnerczy, jak również na zmniejszeniu oporu przepływu oskrzelowego, detoksykacji, wytworzeniu stymulatorów biogennych, pobudzających procesy naprawcze w organizmie, poprawie czynności układu sercowo-naczyniowego.

RÉSUMÉ

Zaproponowana do wprowadzenia w zakładach leczniczych Ukrainy terapia postem jest wysoce efektywną metodą leczenia chorych z przewlekłą patologią internistyczną. Pozytywnymi jej stronami są: fizjologiczność, opłacalność ekonomiczna, wydatny efekt kliniczny. Ważne jest, iż ta metoda terapii wpływa na podstawowe drogi patogenetyczne rozwoju rozmaitych schorzeń, nie daje niekorzystnych objawów ubocznych i pozytywnie oddziaływuje na patologię towarzyszącą. Wprowadzenie postu leczniczego nie wymaga szczególnych nakładów pieniężnych, co jest istotne we współczesnych warunkach, a jedynie potrzebuje przygotowanych specjalistycznie kadr personelu medycznego.

 

MINISTERSTWO ZDROWIA UKRAINY

Ukraińskie Centrum Naukowej Informacji Medycznej, Patentów i Licencji

Tarnopolska Akademia Medyczna im. I. J. Horbaczewskiego

 

„UZGODNIONO”

p.o. Dyrektora Departamentu

Organizacji Opieki Zdrowotnej MZ Ukrainy

(-) M. P. Żdanowa

2001

 

POST W LECZENIU CHORÓB WEWNĘTRZNYCH

(zalecenia metodyczne)

Tarnopol, „Ukrmedkniga” 2001

Opracowano w Tarnopolskiej Akademii Medycznej im. I. J. Horbaczewskiego

 

AUTORZY:

  1. dr hab. n. med. P. P. Kuziw
  2. dr n. med. J. I. Sływka
  3. dr n. med. L. W. Naumowa
  4. dr n. med. E. Dąbrowska
  5. dr n. med. L. W. Zoria

Recenzenci:

prof. dr hab. n. med. I. I. Diegtiariowa
prof. dr hab. n. med. W. I. Cyprian

Przewodniczący komisji ekspertów: prof. dr hab. n. med. R. B. Bojczuk

 

apache2.pum.edu.pl/~fasting/download/Post_w_leczeniu_chorob_wewnetrznych.doc

 

Advertisements